प्रभातराज पाण्डे,

हिन्दु धर्म एक धर्म हो, जसलाई प्रायः धार्मिक परम्पराहरु र दार्शनिक विद्यालयहरुको सङ्ग्रहको रुपमा वर्णन गरिएको छ जुन भारतीय उपमहाद्धीपमा उत्पत्ति भएको हो । संस्कृतमा हिन्दु धर्मको ऐतिहासिक नाम सनातन धर्म हो । जसको अर्थ “शाश्वत धर्म”, “अनन्त मार्ग”वा “अनन्त कानून” हो ।

हिन्दु धर्मको जरा वैदिक, सिन्धु घाँटी र द्रविड सभ्यताहरुमा छ, त्यसैले हिन्दु धर्मलाई संसारको सवैभन्दा पुरानो धर्म भनिन्छ । धर्म, कर्म, संसार, माया, मोक्ष र योग जस्ता धार्मिक पदहरुले गर्दा हिन्दुलाई विशिष्ट मानिन्छ । हिन्दु धर्ममा ठुलो संख्यामा शास्त्रहरु छन्, जुन दुई मुख्य कोटिहरुमा पर्छन्ः श्रुति र स्मृति । महत्वपूर्ण हिन्दु ग्रन्थहरु बेद, उपनिषद, पुराण, रामायण, महाभारत, श्रीमद्भागवद गिता र आगमहरु हुन ।

हिन्दु धर्म १ अर्व ५० करोड भन्दा बढि मानिसहरुद्धारा अभ्यास गरिएको छ – हिन्दु धर्म संसारमा तेस्रो ठुलो धर्म हो । भारत र नेपालको जनसंख्याको अधिकांश हिस्सामा हिन्दुहरु छन् । जसमध्ये ९६% दक्षिण एशियामा छन् । बगंलादेश, श्रीलंका पाकिस्तान, ईन्डोनेसिया, मलेसिया, सिंगापुर, मौरिसस, फिजि, सुरिनाम, गयाना, ट्रिनिडाड र टोबागो, संयुक्त अधिराज्य, क्यानडा र संयुक्त राज्य अमेरिका जस्ता देशहरुमा हिन्दु धर्मका अनुयायीहरुको उल्लेखनिय संख्या पाईन्छ । 

हिन्दु धर्ममा ॐलाई धार्मिक प्रतिकको रुपमा प्रयोग गरिन्छ । हिन्दु धर्मले अध्यात्म र परम्पराहरुमा विचारहरुको विविधता समावेश गर्दछ, तर हिन्दु धर्ममा कुनै चर्च वा, निर्विवाद धार्मिक अधिकारीहरु छैनन् । हिन्दु धर्ममा कुनै शासक निकाय छैन, कुनै अगमवक्ताहरु वा कुनै एक पवित्र पुस्तकहरु छैनन् । हिन्दुहरुले बहुदेववादी, सर्वधर्मवादी, हेनोथेस्टिक, एकेश्वरवादी, अद्धैतवादी, अज्ञेयवादी, नास्तिक वा मानवतावादी हुन रोज्न सक्छन् । हिन्दु धर्मलाई धर्म, धार्मिक परम्परा, धार्मिक विश्वासको एक सेट र “जीवन पद्धती” को रुपमा परिभाषित गरिएको छ ।

हिन्दु शव्द हिन्दु–आर्य/संस्कृति मूल सिन्धुबाट आएको हो, जसलाई भारतिय उपमहाद्धीपको उत्तरपश्चिमी भागमा रहेको सिन्धु नदीको नाम मानिन्छ । संस्कृतमा, सनातन धर्मले लगभग “अनन्त कानून” वा कम शाव्दिक रुपमा “अनन्त मार्ग” भनिन्छ । पालि भाषामा समकक्ष शव्द धम्मो सनातनो हो । नेपाली भाषामा संस्कृत तत्सम शव्दलाई “कानून” अर्थात् धर्मलाई निष्ठाको रुपमा प्रयोग गरिन्छ । 

हिन्दु धर्ममा कुनै पनि सामान्य, केन्द्रिय सिद्धान्त छैन जुन सवै हिन्दु परम्पराहरुको लागि आधिकारीक हो, र धरै हिन्दुहरुले आफुलाई कुनैपनि विशेष परम्परासँग सम्बन्धित ठान्दैनन् । तथापि, विद्धानहरुले आधुनिक हिन्दु धर्ममा चार मुख्य दिशाहरु छुट्याएका छन्ः 

  • शैव (शिव)
  • वैष्णव (विष्णु)
  • शाक्त (देवी)
  • स्मार्त (पाँच देवतालाई समान)

हिन्दु धर्मले असंख्य दिव्य प्रणिहरुलाई पनि स्वीकार गर्दछ । धेरै हिन्दुहरुले देवताहरुलाई एकल अवैयक्तिक, निरपेक्ष, परम वास्तविकता वा ईश्वरको रुपहरु मान्छन् । जवकी केहि हिन्दुहरुले एक विशिष्ट देवताले सर्वाेच्चलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ र विभिन्न देवताहरु यस सर्वोच्चको निन्न अभिव्यत्तिहरु हुन भनि विश्वास गरिन्छ ।