आजको नेपाललाई हेर्दा बाहिरबाट शान्त देखिन्छ । संविधान छ, चुनाव हुन्छन्, सरकार बदलिन्छन्, मिडिया चलिरहेकै छन् । राजधानीका सडकमा ट्याङ्क गुडिरहेका छैनन्, आकाशमा लडाकु विमानहरू गर्जिरहेका छैनन् । तर यसले नेपाल युद्धमुक्त छ भन्ने अर्थ लाग्दैन । आज नेपाल एउटा यस्तो युद्धको मैदान बनेको छ, जहाँ बन्दुक होइन—विचारहरू चलाइँदैछन्, बारुद होइन—सूचना विस्फोट गराइँदैछ, र सैनिक होइन—एल्गोरिदमहरू अग्रपङ्क्तिमा छन् ।

यो युद्ध देखिँदैन, तर यसको प्रभाव गहिरो छ । यो युद्ध एकै दिनमा जितिँदैन, न त एकै रातमा हारिन्छ । यो युद्ध बिस्तारै, मौन रूपमा नागरिकको चेतनामाथि कब्जा जमाउँदै अघि बढ्छ । र सबैभन्दा खतरनाक कुरा—यसमा हारको क्षण कहिले आयो भन्ने कुरा भविष्यमा पनि हामीले ठ्याक्कै चिन्ने छैनौँ ।

युद्धको नयाँ स्वरूप : बन्दुकबाट मस्तिष्कसम्म

इतिहासमा युद्धको अर्थ सधैँ भूभागको कब्जा थियो । सीमाना मिचिन्थे, झण्डा फेर्दै सत्ता बदलिन्थ्यो । तर २१औँ शताब्दीको युद्ध त्यो होइन । आज शक्तिशाली बन्न भूभाग कब्जा गर्नु पर्दैन, मानिसको सोच कब्जा गरे पुग्छ । विचारलाई नियन्त्रणमा लिन सकियो भने, निर्णय आफैँ नियन्त्रणमा आउँछ । निर्णय नियन्त्रणमा आएपछि राज्य स्वतः कमजोर बन्छ ।

आज नेपालमा यही भइरहेको छ । नागरिकको सोच कसरी बन्ने, के कुरामा आक्रोशित हुने, के विषयमा मौन बस्ने—यी सबै कुरा विस्तारै बाहिरी र भित्री शक्तिहरूको एल्गोरिदमिक डिजाइनले तय गरिरहेको छ । हामीलाई लाग्छ हामी स्वतन्त्र रूपमा सोचिरहेका छौँ, तर वास्तवमा हामीलाई के देखाउने र के नदेखाउने भन्ने कुरा पहिले नै छानिएको हुन्छ ।

एल्गोरिदम : अदृश्य तर शक्तिशाली सत्ता

एल्गोरिदम कुनै बन्दुक होइन, कुनै राजनीतिक दल होइन, कुनै सेना होइन । तर यसको प्रभाव ती सबैभन्दा बलियो हुन सक्छ । एल्गोरिदमले हामीलाई हामीले मन पराउने कुरा मात्रै देखाउँछ । असहज प्रश्नहरू, गहिरा बहसहरू, दीर्घकालीन सोचलाई बिस्तारै पन्छाइन्छ । सजिलो, उत्तेजक, भावनात्मक र तुरुन्त प्रतिक्रिया आउने सामग्री माथि उचालिन्छ ।

यस प्रक्रियामा सत्य हराउँदैन—सजाइन्छ । झुटो जबर्जस्ती लादिँदैन—आकर्षक बनाइन्छ । परिणामतः नागरिक सत्य खोज्ने होइन, आफूलाई मन पर्ने सत्य रोज्न थाल्छ । यहीँबाट लोकतन्त्र कमजोर हुन थाल्छ, किनकि लोकतन्त्र विवेकमा टेकेको हुन्छ, भावनामा होइन ।

युवापुस्ता : युद्धको केन्द्रबिन्दु

यो मौन युद्धको मुख्य निशाना युवा पुस्ता हो । किनकि युवाको हातमा भविष्य हुन्छ, र भविष्यलाई नियन्त्रण गर्न वर्तमानको चेतना कब्जा गर्नुपर्छ । आजका युवाहरू सूचनाको महासागरमा छन्, तर विवेकको अभाव बढ्दो छ । स्क्रोल गर्ने गति बढेको छ, तर सोच्ने समय घटेको छ ।

प्रश्न गर्नुभन्दा प्रतिक्रिया दिन सजिलो बनाइएको छ । अध्ययन गर्नुभन्दा ट्रेन्ड पछ्याउन प्रेरित गरिएको छ । विचार निर्माण होइन, विचार आयात सामान्य बन्दै गएको छ । यसले युवालाई कमजोर होइन, निर्देशनयोग्य बनाउँछ । निर्देशनयोग्य युवा भनेको स्वतन्त्र राष्ट्रका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा हो ।

मिडिया, राजनीति र मौन सहमति

यो युद्धमा मिडिया निर्दोष छैन । धेरैजसो मिडिया संस्थाहरू एल्गोरिदमको लयमा नाच्न बाध्य छन् । गहिरो खोज पत्रकारिता भन्दा क्लिकयोग्य सामग्री प्राथमिकतामा पर्छ । राजनीतिक दलहरू पनि यसबाट मुक्त छैनन् । उनीहरू नीति भन्दा नारामा, कार्यक्रम भन्दा प्रचारमा निर्भर हुँदै गएका छन् । यसरी समाजमा एउटा मौन सहमति बन्दैछ—गहिराइमा नजाने, असहज प्रश्न नगर्ने, दीर्घकालीन बहस नचलाउने । यो मौनता नै यो युद्धको सबैभन्दा खतरनाक हतियार हो ।

कब्जा भएको चेतना : पराजयको अघोषित क्षण

जब नागरिकले आफ्नो सोच अरूलाई सुम्पिन्छ, त्यो क्षण पराजयको हो । तर यो पराजयको घोषणा हुँदैन । न कुनै सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर हुन्छ, न कुनै झण्डा झुकाइन्छ । राष्ट्र नक्शामा उस्तै देखिन्छ, तर आत्मामा हारिसकेको हुन्छ । आज नेपाल यहीँ जोखिमको डिलमा उभिएको छ । बाहिरबाट हेर्दा सबै ठीक देखिन्छ, तर भित्र विवेक कमजोर हुँदै गएको छ । विवेक कमजोर भयो भने नीति कमजोर हुन्छ, नीति कमजोर भयो भने राष्ट्र कमजोर हुन्छ ।

अब के गर्ने ?

यो युद्ध जित्न सेना चाहिँदैन, चेतना चाहिन्छ । यो युद्ध जित्न हतियार होइन, समीक्षात्मक सोच चाहिन्छ । नागरिकले फेरि प्रश्न गर्न सिक्नुपर्छ । युवाले ट्रेन्डभन्दा सत्य रोज्नुपर्छ । मिडियाले क्लिकभन्दा कर्तव्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । राजनीतिले प्रचारभन्दा दर्शनमा फर्किनुपर्छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—नागरिकले आफ्नो मस्तिष्कको सार्वभौमसत्ता फिर्ता लिनुपर्छ । किनकि जब नागरिक सचेत हुन्छ, तब कुनै पनि एल्गोरिदम, कुनै पनि शक्ति, कुनै पनि मौन युद्ध सफल हुन सक्दैन ।

आज नेपाल युद्धमा छ, तर यो युद्धको आवाज सुनिँदैन । यो युद्धको धुवाँ देखिँदैन । तर यसको असर पुस्तौँसम्म रहनेछ । यदि आज हामी सचेत भएनौँ भने भोलि हामी स्वतन्त्र त हुनेछौँ, तर दिशाविहीन । र इतिहासले यस्तो राष्ट्रलाई धेरै समय माफी दिँदैन ।