नेपाल पछिल्ला वर्षहरूमा राजनीतिक रूपान्तरणको उचाइमा छ। संविधानले दिएको स्वतन्त्रतासँगै पार्टी गठन गर्ने अधिकार व्यापक बनेको छ, र यसैको परिणामस्वरूप देशमा दर्जनौँ होइन, सयौँ नयाँ राजनीतिक संगठनहरू जन्मिइरहेका छन्। यथार्थ यति स्पष्ट छ किनेपाल अहिले राजनीतिक दलहरूको घनघोर जंगलजस्तै बनेको छ।तर प्रश्न उठ्छ—बके यही बहुलवादले देशलाई नयाँ सम्भावना दिएको छ, कि यसले मुलुकलाई निरन्तर अस्थिरताको खाडलमा धकेल्दै छ?

१. दलहरूको असामान्य वृद्धि : मूल कारणहरू

नेपालमा राजनीतिक दलहरूको अनियन्त्रित बढ्दो प्रवृत्तिको पछाडि गहिरा कारण छन्।

क) पुराना दलप्रति बढ्दो असन्तुष्टि

तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि मुलुक नभएको स्थिरतामा बाँधिएको छ। पुराना पार्टीहरूले आश्वासन दिएको जति उपलब्धि जनताले देख्न सकेनन्। यसबाट उत्पन्न निराशा नयाँ वैकल्पिक दलहरूको मुख्य ऊर्जा बनिरहेको छ।

ख) नेतृत्व–केन्द्रित राजनीति

नेपालमा राजनीतिक निर्णयहरू प्रायः व्यक्ति–मुखी हुन्छन्। पद नपाएको, अधिकार गुमेको, वा समूहभित्र सम्मान नपाएका नेताहरू सहज रूपमा पार्टी फुटाएर नयाँ संगठन दर्ता गर्छन्। सिद्धान्तको विकासभन्दा नेताहरूको व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा नयाँ दल निर्माणको प्रमुख कारक बनेको छ। 

ग) सामाजिक–पहिचान र क्षेत्रीय मुद्दाहरू

देश सामाजिक विविधताले भरिएको छ। थुप्रै पहिचानका आवाज मुख्यधारमा नपुग्दा नयाँ दलहरू जन्मिन्छन्। युवाको मुद्दा, महिला सशक्तीकरण, मधेशका हक, जनजातीय अधिकार, वातावरण सुरक्षा, सुशासन— यी सबै विषयगत समूहहरूले आफ्ना मुद्दा उठाउन नयाँ दललाई माध्यम बनाएका छन्।

घ) कमजोर संस्थागत संरचना

नेपाली पार्टीहरूमा आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर छ।निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता न्यून र नेतृत्व परिवर्तन असम्भवसरह छ । यसै कारण फुट, असन्तुष्टि र वैकल्पिक संरचना बनाउने क्रम निरन्तर जारी छ।

२. धेरै दल हुनुका लाभ : लोकतन्त्रका उज्याला पाटाहरू

बहुदलीय लोकतन्त्रमा दलहरूको वृद्धि नकारात्मक मात्र होइन। यसका केही महत्वपूर्ण सकारात्मक प्रभावहरू पनि छन्।

क) नागरिकलाई बहुविकल्पको सुविधा

धेरै दल हुनु मतदातालाई विभिन्न विकल्प प्रदान गर्छ। जनता अब सीमित विकल्पमा थिचिनुपर्दैन, तिनीहरू नीति, चरित्र र  कार्यक्षमताको आधारमा नेतालाई रोज्न सक्छन्।

ख) पुराना दलहरूमा सुधारको दबाब

प्रत्येक वैकल्पिक दल पुराना दलहरूमाथि प्रतिस्पर्धा र सुधारको दबाब बनाउँछ। यसले नीति निर्माणदेखि जनतासँगको व्यवहारसम्म सुधारप्रति प्रेरित गर्दछ।

ग) नयाँ विचार, नयाँ नेतृत्व र आधुनिक एजेन्डा

नयाँ दलहरूले डिजिटल अर्थतन्त्र, पारदर्शिता, भ्रष्टाचारविरोध, स्टार्टअप प्रवर्द्धन, हरित ऊर्जा, युवा नेतृत्व, लैङ्गिक समानता जस्ता विषय उठाइरहेका छन्। यिनले नेपाली राजनीतिमा नयाँ चेतना थपेका छन्।

३. धेरै दल हुनुका गम्भीर चुनौतीहरू

सकारात्मक पक्ष हुँदाहुँदै पनि नेपालमा पार्टीहरूको अनियन्त्रित वृद्धि देशका लागि ठूलो चुनौती बनेको छ।

क) दीर्घकालीन राजनीतिक अस्थिरता

मत विभाजनले कुनै दललाई स्थिर बहुमत दिन सक्दैन। गठबन्धन सरकारहरू टिकाउ हुँदैनन्, र नीति निरन्तरता कमजोर हुन्छ। यसले विकासका ठूला योजनाहरू अधुरो बनाइदिन्छ।

ख) व्यक्तिमुखी र कमजोर संस्थागत संरचना

धेरै नयाँ दल व्यक्तिको महत्वाकांक्षाले जन्मिएका छन्। व्यक्तिगत करिश्मामा टेकेका दल दीर्घकालीन मार्गचित्र निर्माण गर्न असफल हुन्छन्, र नेतृत्व परिवर्तनको संस्कार पनि स्थापित हुँदैन।

ग) नीति निर्माणमा भ्रम र प्रतिस्पर्धात्मक अवरोध

धेरै दलले देशका प्राथमिकता— शिक्षा, स्वास्थ्य, ऊर्जा, उद्योग, रोजगारी जस्ता आधारभूत क्षेत्रहरूमा एकीकृत दृष्टिकोण विकास गर्न सकिरहेका छैनन्। यसले राष्ट्रिय योजना कमजोर बनाउँछ।

घ) भ्रष्टाचार र सत्ता–व्यवहारमा बिचौलियापनको वृद्धि

धेरै दल, धेरै नेता, धेरै स्वार्थ—यसरी राजनीतिक शक्ति धेरै खण्डमा विभाजित हुँदा बिचौलियाको संजाल बलियो बन्छ। गठबन्धनको अंकगणित मिलाउन सत्तामा अनावश्यक सम्झौता गर्नुपर्छ र यसले सुशासनभन्दा स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन्छ।

ङ) जनताको विश्वासमा गिरावट

राजनीतिक दलहरूको छवि फुट, झगडा, भ्रष्टाचार, लोभ र अस्थिरतासँग जोडिँदै गएको छ। यही कारण युवा पुस्तामा राजनीति प्रती नकारात्मक सोच द्रुत गतिमा बढिरहेको छ।

४. मुलुकलाई अब नयाँ पार्टी होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कार चाहिन्छ

नेपालले निकास खोजिरहेको छ। तर यो निकास दलहरूको संख्यामा परिवर्तन गरेर होइन, राजनीतिक चरित्र, निष्ठा, दर्शन र दृष्टिमा सुधार गरेर मात्रै सम्भव छ।

क) नीति, सिद्धान्त र दृष्टिमा आधारित दल संरचना

दल गठन व्यक्ति–केन्द्रित नभई सिद्धान्त–केन्द्रित हुनु आवश्यक छ। हामीकहाँ दलको दर्शन, लक्ष्य र दीर्घकालीन योजना प्रष्ट रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। यसैलाई संस्थागत गर्नुपर्ने बेलामा छौं।

ख) युवालाई निर्णायक भूमिकामा ल्याउनुपर्छ

युवा पुस्तासँग शक्ति, सिर्जनशीलता, प्रविधि–ज्ञान र वैकल्पिक दृष्टिकोण छ। राजनीति अब उही पुरानो पुस्ताको चक्रमा घुमिरहनुहुन्न। युवालाई अवसर दिएर नयाँ ऊर्जा राजनीतिक धरातलमा ल्याउनुपर्नेछ।

ग) पारदर्शिता र जवाफदेहिताको संस्कृति

कुनै पनि नेता वा दल कानूनभन्दा माथि हुन सक्दैन। अख्तियार, संसद्, प्रशासन र न्यायालय सबै निष्पक्ष हुनुपर्छ। राजनीतिमा पारदर्शिता—दलको शुद्धिकरणको पहिलो शर्त हो।

घ) राष्ट्रिय नीतिहरू स्थायी बनाउनुपर्छ ।  

ऊर्जा, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, विदेश नीति र रोजगारीजस्ता राष्ट्रका आधारभूत नीतिहरू सरकार बदलिँदैमा बदलिन नहुने विषय हुन्। दीर्घकालीन योजना साझा राष्ट्रिय एजेन्डाका रूपमा अघि बढ्नुपर्नेछ।

५. अबको निष्कर्ष : राजनीतिक बहुलवादलाई ‘गुणस्तर’ ले मात्र अर्थपूर्ण बनाउँछ

बहुदलीय लोकतन्त्रमा दलहरूको वृद्धि स्वाभाविक हो। तर वृद्धि मात्रै पर्याप्त हुँदैन। गुणस्तर, निष्ठा र राजनीतिक नैतिकता नहुँदा दलहरूको भीड मुलुकलाई उर्लिरहेको अनिश्चिततामा फसाइरहन्छ। नेपाल आज एक संवेदनशील मोडमा छ। देशको भविष्य दलको संख्याले होइन, राजनीतिक चरित्र र राष्ट्रप्रति समर्पणले निर्धारण गर्छ। जब दृष्टिजुक्त नीति, पात्र नेतृत्व, पारदर्शिता, स्थिरता र सुशासन राजनीतिक संस्कारको केन्द्रमा आइपुग्छन्, त्यसपछि मात्र नेपालले खोजेको निकासस्पष्ट रूपमा उभिन सक्छ।