नागपञ्चमी हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले विशेष श्रद्धापूर्वक मनाउने एक महत्वपूर्ण पर्व हो। यो हरेक वर्ष श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन पर्दछ, जुन सामान्यतया जुलाई वा अगस्ट महिनामा हुन्छ। यो दिन नाग देवताको पूजा आराधना गरी उनीहरूप्रति सम्मान व्यक्त गरिन्छ। नागपञ्चमीको पर्वले मानव र प्रकृतिको अन्योन्याश्रित सम्बन्धलाई दर्शाउँछ, जहाँ सर्प जस्ता जीवजन्तुको पनि पर्यावरणमा महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ भन्ने स्वीकार गरिन्छ।

नागपञ्चमीको ऐतिहासिक र पौराणिक पृष्ठभूमि

नागपञ्चमीको प्रचलन प्राचीनकालदेखि नै चलिआएको मानिन्छ। यसको सुरुवात र महत्वलाई जोड्ने विभिन्न पौराणिक कथाहरू प्रचलित छन्।

महाभारतकालीन कथा

नागपञ्चमीको उत्पत्तिको सबैभन्दा प्रमुख कथा महाभारतसँग सम्बन्धित छ। राजा परीक्षितलाई तक्षक नागले डसेर मारेपछि उनका छोरा जनमेजयले नाग वंशको विनाश गर्ने संकल्प गरे। उनले 'सर्प सत्र' (सर्प यज्ञ) नामक विशाल यज्ञ प्रारम्भ गरे, जसमा संसारका सबै सर्पहरू आगोमा होमिन थाले। यस यज्ञको प्रभाव यति शक्तिशाली थियो कि स्वर्गलोकका सर्पहरू पनि यज्ञकुण्डमा खस्न लागे। यो देखेर नागहरूको माता कद्रु चिन्तित भइन्। उनले आफ्नी बहिनी, आस्तिक ऋषिकी माता मनसालाई गुहारिन्। मनसाको अनुरोधमा, उनका पुत्र आस्तिक ऋषिले जनमेजयको यज्ञमा उपस्थित भई आफ्नो ज्ञान र तर्कले राजालाई प्रभावित पारे। आस्तिक ऋषिको आग्रहमा, जनमेजयले यज्ञ रोक्न सहमत भए र नागहरूको जीवन जोगियो। यो घटना श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन भएकोले त्यसै दिनदेखि नागपञ्चमी मनाउन थालिएको जनविश्वास छ। यो कथाले क्रूरताको सट्टा करुणा र क्षमाको महत्वलाई पनि दर्शाउँछ।

किसानको कथा

अर्को एक प्रचलित लोककथा पनि नागपञ्चमीसँग जोडिएको छ। एकपटक एक किसानले खेत जोत्ने क्रममा नागका केही बच्चालाई अनजानवश मारे। नागिनीले आफ्ना बच्चा गुमाएको पीडामा किसान र उनको परिवारसँग बदला लिने संकल्प गरिन्। उनले किसानको घरमा गई एक-एक गर्दै परिवारका सबै सदस्यलाई डसेर मारिन्। संयोगवश, किसानकी एउटी छोरी बाहिर थिइन् र उनी डसिनबाट बचिन्। जब नागिनी छोरीलाई पनि डस्न आइन्, छोरीले अत्यन्तै नम्रतापूर्वक नागिनीलाई दूध र प्रसाद अर्पण गरिन् र आफ्ना पिता र परिवारले गरेको गल्तीको लागि क्षमा मागिन्। छोरीको भक्ति र विनयबाट नागिनी प्रसन्न भइन् र उनले किसानका सबै परिवारलाई पुनः जीवित गरिदिइन्। यो घटना श्रावण शुक्ल पञ्चमीकै दिन भएकोले त्यस दिनदेखि नाग देवताको पूजा गरी उनीहरूलाई शान्त पार्ने र यस्ता दुर्घटनाबाट बच्नका लागि नागपञ्चमी मनाउन थालिएको विश्वास गरिन्छ।

नागपञ्चमीको महत्व र वैज्ञानिक पक्ष

नागपञ्चमीको पर्वलाई केवल धार्मिक दृष्टिकोणले मात्र नभई सामाजिक र वातावरणीय दृष्टिकोणबाट पनि महत्वपूर्ण मानिन्छ।

धार्मिक र आध्यात्मिक महत्व

 * अष्टनागको पूजा: नागपञ्चमीको दिन विशेषगरी अनन्त, बासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शंख गरी अष्टनागको पूजा गरिन्छ। यी नागहरूलाई विभिन्न लोक र शक्तिहरूको प्रतीक मानिन्छ।

 * सर्प दोष निवारण: यस दिन नागको पूजा गर्नाले कुण्डलीमा रहेको 'कालसर्प दोष' निवारण हुने र सर्पदंशबाट बच्ने विश्वास गरिन्छ।

 * समृद्धि र सुरक्षा: नाग देवतालाई धन र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। नागपञ्चमीमा नागको पूजा गर्नाले घरमा धनधान्यको वृद्धि हुने र प्राकृतिक विपत्ति जस्तै आगलागी, चट्याङ र भूकम्पबाट रक्षा हुने धार्मिक विश्वास छ।

 * देवताको रुपमा नाग: हिन्दू धर्ममा नागलाई केवल जीवको रूपमा मात्र नभई देवताको रूपमा पूजा गरिन्छ। भगवान शिवले आफ्नो घाँटीमा नागको माला लगाउँछन् भने भगवान विष्णु शेषनागको शय्यामा विराजमान हुन्छन्। भगवान गणेशको कम्मरमा पनि नाग बाँधिएको पाइन्छ। यसले नागको दैवीय महत्वलाई दर्शाउँछ।

वातावरणीय र सामाजिक महत्व

 * पारिस्थितिक सन्तुलन: नागपञ्चमीले मानिसलाई सर्प लगायतका वन्यजन्तुको महत्व बुझाउँछ। सर्पले मुसा, भ्यागुता जस्ता जीवहरूलाई खाएर कृषिमा हुने क्षति कम गर्छ र पारिस्थितिक सन्तुलन कायम राख्न मद्दत गर्छन्। यस पर्वले सर्पको संरक्षणको सन्देश दिन्छ।

 * प्रकृतिसँगको सम्बन्ध: यो पर्वले मानिस र प्रकृतिबीचको गहिरो सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। जमिनमुनि बस्ने जीवहरूको सम्मान गर्दा प्रकृति पनि सन्तुलित रहने सन्देश यसले दिन्छ।

 * जल र भूमिसँगको सम्बन्ध: नागलाई जल र भूमिसँग पनि जोडेर हेर्ने गरिन्छ। नाग रिसाएमा पानीको अभाव हुने र सुख्खा लाग्ने जनविश्वास छ। त्यसैले, समयमा वर्षा होस् र बाढीको क्षति नहोस् भनी नागलाई खुसी पार्न यो पूजा गरिन्छ।

नागपञ्चमी मनाउने विधि

नागपञ्चमीको दिन विभिन्न परम्परागत विधिहरू अपनाएर नाग देवताको पूजा गरिन्छ।

 * चित्र टाँस्ने: नागपञ्चमीको बिहानै उठेर स्नान गरी शुद्ध भई घरको मूल ढोकाको दायाँबायाँ गोबर, गेरु वा कमेरोले नागको चित्र बनाइन्छ वा बजारबाट किनेर ल्याएको नागको तस्विर टाँसिन्छ।

 * पूजन सामग्री: नागको चित्रमा दूध, दही, घिउ, अक्षता, दुबो, चन्दन, फूल, लावा, रोटी, फलफूल, प्रसाद लगायतका सामग्री अर्पण गरी पूजा गरिन्छ।

 * नाग मन्त्र: पूजा गर्दा "ॐ नागदेवतायै नमः" वा "ॐ भुजङ्गाय नमः" जस्ता नाग मन्त्रहरूको जप गरिन्छ। कतिपयले अष्टनागको नाम उच्चारण गर्दै पूजा गर्छन्।

 * व्रत: कतिपय भक्तजनहरूले नागपञ्चमीको दिन व्रत बस्ने गर्छन्, जसले मनको शान्ति र शुभ फल प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ।

 * जमिन खन्न प्रतिबन्ध: यस दिन जमिन खन्नु वा हलो जोत्नु अशुभ मानिन्छ, किनकि नाग देवता भूमिको मुनि बस्ने विश्वास गरिन्छ। यसले नागको बासस्थानमा खलल नपुगोस् भन्ने सन्देश दिन्छ।

 * सर्पलाई दूध पिलाउने: केही मानिसहरूले जिउँदो सर्पलाई दूध पिलाउने चलन पनि छ, यद्यपि यो कार्य सर्पको स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ र वन्यजन्तु संरक्षण कानून अन्तर्गत पनि पर्दछ। त्यसैले, तस्विर वा मूर्तिको पूजा गर्नु उत्तम मानिन्छ।