इरानको समकालीन राजनीति, धार्मिक नेतृत्व र राज्य संरचनामा सबैभन्दा प्रभावशाली व्यक्तित्वमध्ये आयातोल्लाह अली खामेनी अग्रपंक्तिमा पर्दछन्। सन् १९८९ देखि इरानको सर्वोच्च नेताका रूपमा रहँदै आएका खामेनीले देशको आन्तरिक शासन व्यवस्था, वैदेशिक नीति र सामरिक रणनीतिमा गहिरो प्रभाव पारेका छन्। उनको जीवनयात्रा धार्मिक अध्ययन, राजनीतिक संघर्ष र सत्ताको दीर्घ अभ्याससँग जोडिएको छ।

जन्म, परिवार र शिक्षा:-

अली खामेनीको जन्म सन् १९३९ जुलाई १ मा इरानको मशहद शहरमा भएको हो। उनी धार्मिक परिवारमा हुर्किएका थिए। उनका पिता एक सम्मानित इस्लामी धर्मगुरु थिए, जसले पारिवारिक वातावरणमै धार्मिक शिक्षा र अनुशासनको आधार तयार गरिदिए।

बाल्यकालदेखि नै उनले इस्लामी अध्ययनमा रुचि देखाए। उनले मशहद र कुमका धार्मिक शिक्षाकेन्द्रहरूमा उच्च अध्ययन गरे। त्यहाँ उनले इस्लामी न्यायशास्त्र, दर्शन, तफ्सिर (कुरआनको व्याख्या) तथा हदीसको गहिरो अध्ययन गरे। यसै क्रममा उनी धार्मिक वृत्तमा परिचित बन्दै गए।

शाह शासनविरुद्धको सक्रियता :-

सन् १९६० र ७० को दशकमा इरानमा शाह मोहम्मद रजा पहलवीको शासन थियो। उक्त शासनलाई पश्चिम समर्थक र निरंकुश मान्ने धार्मिक तथा राजनीतिक समूहहरू सक्रिय थिए। खामेनी पनि ती आन्दोलनहरूमा संलग्न भए।

शासनविरुद्धका गतिविधिका कारण उनी पटक–पटक पक्राउ परे। उनले जेल जीवन र निगरानीको समय बिताए। यही संघर्षले उनलाई इस्लामी क्रान्तिका सक्रिय पात्रमध्ये एक बनायो।

इस्लामी क्रान्ति र राजनीतिक उदय :-

सन् १९७९ मा आयातोल्लाह रुहोल्लाह खुमैनीको नेतृत्वमा इरानमा इस्लामी क्रान्ति सफल भयो र राजतन्त्रको अन्त्य भई इस्लामिक गणतन्त्रको स्थापना भयो। क्रान्तिपछि खामेनी विभिन्न महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमा नियुक्त भए। उनी नयाँ व्यवस्थाका प्रमुख

नीतिनिर्मातामध्ये एक मानिए। उनको धार्मिक पृष्ठभूमि र राजनीतिक सक्रियताले उनलाई शासन संरचनामा बलियो स्थान दिलायो।

राष्ट्रपतिको कार्यकाल:-

सन् १९८१ मा अली खामेनी इरानको राष्ट्रपति निर्वाचित भए। उनले दुई कार्यकालसम्म राष्ट्रपतिको जिम्मेवारी सम्हाले। यस अवधिमा इरान–इराक युद्ध जारी थियो। युद्धकालीन कठिन परिस्थितिमा उनले प्रशासनिक स्थिरता कायम राख्ने प्रयास गरे। राष्ट्रपति पदमा रहँदा उनले राष्ट्रिय एकता, सुरक्षा र क्रान्तिको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिएको बताइन्छ।

सर्वोच्च नेताको रूपमा दीर्घ नेतृत्व :-

सन् १९८९ मा आयातोल्लाह रुहोल्लाह खुमैनीको निधनपछि अली खामेनीलाई इरानको सर्वोच्च नेता चयन गरियो। इरानको संवैधानिक संरचनाअनुसार सर्वोच्च नेता राष्ट्रको सबैभन्दा उच्च पद हो।

यस पदमार्फत उनी सशस्त्र बलका सर्वोच्च कमाण्डर, न्यायपालिकाका प्रमुख नियुक्तिकर्ता तथा महत्वपूर्ण संवैधानिक संस्थाका मार्गनिर्देशक हुन्छन्। परराष्ट्र नीति र दीर्घकालीन राष्ट्रिय रणनीतिमा पनि उनको निर्णायक भूमिका रहन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र परमाणु मुद्दा :- 

खामेनीको नेतृत्वमा इरानले परमाणु कार्यक्रमलाई निरन्तर अघि बढायो। इरानले आफ्नो परमाणु कार्यक्रम शान्तिपूर्ण प्रयोजनका लागि भएको दाबी गर्दै आएको छ।

तर केही पश्चिमी राष्ट्रहरूले त्यसप्रति शंका व्यक्त गर्दै प्रतिबन्ध लगाएका थिए। विभिन्न चरणमा वार्ता र सम्झौता प्रयासहरू भए, जसले इरानलाई विश्व कूटनीतिमा प्रमुख विषय बनायो। मध्यपूर्व क्षेत्रमा इरानको प्रभाव विस्तार, क्षेत्रीय समूहहरूसँगको सम्बन्ध तथा पश्चिमी शक्तिहरूसँगको तनाव खामेनीको कार्यकालमा निरन्तर चर्चाको विषय बनेका थिए ।

आलोचना र समर्थन :-

खामेनीको शासनशैलीबारे अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आलोचना पनि हुँदै आएको छ। मानव अधिकार, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता तथा राजनीतिक स्वतन्त्रताका विषयमा विभिन्न संस्थाहरूले प्रश्न उठाएका छन्।

तर उनका समर्थकहरूले उनलाई राष्ट्रिय स्वाधीनता र धार्मिक मूल्यमान्यताको रक्षाकर्ताका रूपमा चित्रण गर्छन्। उनी विदेशी हस्तक्षेपविरुद्ध दृढ अडान लिने नेताका रूपमा पनि प्रस्तुत गरिन्छन्।

आयातोल्लाह अली खामेनी आधुनिक इरानको राजनीतिक इतिहासमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने व्यक्तित्व हुन्। धार्मिक अध्ययनदेखि क्रान्तिकारी संघर्ष र राष्ट्रको सर्वोच्च नेतृत्वसम्मको उनको यात्रा उल्लेखनीय छ।

उनको नेतृत्वबारे मूल्यांकन फरक–फरक दृष्टिकोणबाट गरिए पनि इरानको राज्य संरचना र क्षेत्रीय राजनीतिमा उनको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन। इतिहासले उनलाई इस्लामिक गणतन्त्र इरानका दीर्घकालीन सर्वोच्च नेताको रूपमा स्मरण गर्नेछ।

हाल खामेनीको मृत्यु भएको भन्ने बारेमा  पुष्टि गरिएको भने छैन।