विश्व राजनीति, अर्थतन्त्र, जलवायु परिवर्तन र जनस्वास्थ्यका क्षेत्रमा देखापरिरहेका पछिल्ला घटनाक्रमहरूले एउटा स्पष्ट सन्देश दिइरहेका छन्—२१औँ शताब्दीको संसार पहिलेभन्दा बढी अन्तरनिर्भर र अस्थिर बन्दै गएको छ। कुनै एक देशमा देखिएको संकट सीमित भूगोलभित्र मात्र रहँदैन; त्यसको प्रभाव विश्वव्यापी रूपमा फैलिन्छ। आज खाद्यान्न संकट, जलवायु जोखिम, भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा र स्वास्थ्य आपतकालीन अवस्थाले विश्वलाई एकैसाथ चुनौती दिइरहेका छन्। यस्ता घटनाहरूबाट नेपाल पनि अलग रहन सक्दैन।

हाल विश्वका विभिन्न भागहरूमा खाद्यान्न सुरक्षामाथि गम्भीर दबाब देखिएको छ। युद्ध, क्षेत्रीय द्वन्द्व, आपूर्ति शृङ्खलाको अवरोध, बढ्दो ऊर्जा लागत तथा जलवायु परिवर्तनका कारण कृषि उत्पादनमा असर परिरहेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा खाद्यान्नको मूल्य अस्थिर बन्दै जाँदा आयातमा निर्भर देशहरू थप जोखिममा परेका छन्। विश्व बैंक लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले खाद्य असुरक्षा बढ्दै गएको चेतावनी दिइरहेका छन्। विशेषगरी विकासोन्मुख राष्ट्रहरूमा यसको असर अझ गम्भीर देखिएको छ।

यसैबीच, विश्व मौसम संगठनले एल निनोको सम्भावना उच्च रहेको जनाएको छ। एल निनोले विश्वभर असामान्य मौसमीय अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। कतै खडेरी, कतै अत्यधिक वर्षा, कतै बाढी र कतै तापक्रम वृद्धि हुन सक्छ। कृषि उत्पादनमा निर्भर अर्थतन्त्र भएका मुलुकहरूका लागि यो गम्भीर चेतावनी हो। नेपाल जस्तो कृषि प्रधान देशका लागि मनसुनको अनिश्चितता केवल मौसमको विषय होइन, खाद्य सुरक्षा, ग्रामीण अर्थतन्त्र र राष्ट्रिय उत्पादनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।

जनस्वास्थ्यको क्षेत्रमा पनि विश्व पूर्ण रूपमा सुरक्षित देखिएको छैन। अफ्रिकाका केही देशहरूमा इबोला संक्रमणको जोखिमलाई लिएर विश्व स्वास्थ्य संगठनले विशेष सतर्कता अपनाएको छ। कोभिड–१९ को अनुभवले देखाइसकेको छ कि कुनै पनि संक्रामक रोग सीमाभित्र सीमित रहँदैन। आज विश्वमा देखिएको स्वास्थ्य संकट भोलि अर्को महादेशमा पुग्न सक्छ। त्यसैले नेपालले पनि आफ्नो स्वास्थ्य प्रणाली, सीमा निगरानी र आपतकालीन तयारीलाई अझ बलियो बनाउन आवश्यक छ।

भूराजनीतिक दृष्टिले पनि संसार नयाँ मोडमा उभिएको छ। अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धा, रुस–युक्रेन युद्धका प्रभाव, मध्यपूर्वको अस्थिरता तथा विश्व शक्ति सन्तुलनमा भइरहेका परिवर्तनहरूले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई जटिल बनाइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा दुई विशाल छिमेकी भारत र चीनको बीचमा रहेको नेपालले सन्तुलित, व्यावहारिक र राष्ट्रिय हित केन्द्रित परराष्ट्र नीति अपनाउनुपर्ने आवश्यकता झन् बढेको छ। कुनै पनि शक्ति केन्द्रतर्फ अत्यधिक झुकावले दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितलाई कमजोर बनाउन सक्छ।

यी विश्वव्यापी घटनाहरूले नेपालमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष दुवै प्रभाव पार्न सक्छन्। पहिलो, खाद्यान्न मूल्य वृद्धि हुँदा नेपालमा महँगी अझ बढ्न सक्छ। दोस्रो, एल निनोका कारण कृषि उत्पादन घटेमा ग्रामीण आयमा असर पर्न सक्छ। तेस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारमा देखिने परिवर्तनले वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर लाखौँ नेपालीको भविष्य प्रभावित हुन सक्छ। चौथो, विश्व स्वास्थ्य संकटले पर्यटन, व्यापार र जनस्वास्थ्य प्रणालीमा नयाँ चुनौती थप्न सक्छ।

तर संकटसँगै अवसर पनि हुन्छ। नेपालसँग जलस्रोत, कृषि, पर्यटन र युवा जनशक्ति जस्ता महत्वपूर्ण सम्भावनाहरू छन्। यदि राज्यले दीर्घकालीन योजना, सुशासन, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र र वैज्ञानिक कृषि प्रणालीमा लगानी गर्न सक्यो भने विश्व संकटका बीच पनि नेपालले आफ्नो आत्मनिर्भरता बलियो बनाउन सक्छ। आयातमा अत्यधिक निर्भर अर्थतन्त्रलाई उत्पादन र निर्यातमुखी बनाउने दिशा आजको आवश्यकता हो।

सबैभन्दा ठूलो प्रश्न अब यही हो—के नेपाल विश्व परिवर्तनको केवल दर्शक बनेर बस्ने कि चुनौतीलाई अवसरमा बदल्ने? उत्तर सरकारसँग मात्र छैन। राजनीतिक दल, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र आम नागरिक सबैको सामूहिक जिम्मेवारीमा यसको समाधान लुकेको छ।

विश्व तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ। यस्तो समयमा नेपालले भावनाभन्दा यथार्थ, नाराभन्दा नीति र प्रतिक्रियाभन्दा तयारीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। किनकि भविष्यको सुरक्षा आज गरिने निर्णयबाट तय हुन्छ। यदि आजको चेतावनीलाई समयमै बुझ्न सकिएन भने भोलिको संकट सामना गर्न धेरै ढिलो भइसकेको हुनेछ। तर यदि सही नीति, दूरदृष्टि र राष्ट्रिय एकताका साथ अघि बढ्न सकियो भने यही संकट नेपालका लागि नयाँ अवसरको ढोका पनि बन्न !